De open grenzen in de Europese Unie staan onder toenemende druk

Gepubliceerd op: 13-11-2022

De Europese Unie stevent af op het toestaan van ruimere mogelijkheden aan lidstaten om grenscontroles binnen Europa uit te voeren. De Europese Commissie heeft uitgewerkte plannen om de maximumtermijn van zes maanden voor tijdelijke grenscontroles te verlengen naar twee jaar. De meeste EU-lidstaten steunen het oprekken van de nu nog strikte voorwaarden voor bewaking van en toezicht op de binnengrenzen.

Het recente aantreden van (radicaal)rechtse regeringen in Italië en Zweden die paal en perk willen stellen aan de komst van vluchtelingen, heeft de steun in Brussel voor grenscontroles vergroot. Ook de spanningen rond Oekraïne dragen daaraan bij. Critici in het Europees Parlement vrezen echter schade aan een van de belangrijkste verworvenheden van de Europese eenwording: het vrije verkeer van personen en goederen.

De Europese discussie over de grenscontroles is voor Nederland van groot belang, niet alleen vanwege zijn open economie, maar ook omdat er het laatste jaar steeds meer stemmen opgaan voor grenstoezicht om het aantal asielzoekers te verminderen. Het kabinet heeft steeds gesteld dat Europese afspraken dit in de weg staan. Eerder deze week heeft premier Rutte echter aan de VVD-fractie moeten beloven dat zijn kabinet voorstellen gaat doen om de „instroom te beperken”.

Grensbewaking
In Brussel wordt al bijna een jaar gediscussieerd over een voorstel van de Europese Commissie om grensbewaking te gebruiken tegen „instrumentalisatie van migratie”. Daarmee doelt de Commissie op het gebruiken van migranten als instrument of wapen tegen andere landen in een poging deze te ontwrichten, zoals Wit-Rusland deed tegen Polen. Eind vorig jaar begeleidden Wit-Russische politieagenten duizenden asielzoekers uit onder meer het Midden-Oosten naar de grens met Polen, waarop Warschau veel grensposten sloot. Waar het hier ging om een buitengrens, kunnen ook binnengrenzen het doelwit worden van ‘instrumentalisatie’, aldus de Europese Commissie. In dat geval gaat het meer om internationale bendes die migranten gebruiken om veel geld aan te verdienen. Ook dat zou een geldige reden kunnen worden voor meer grensbewaking, zowel aan de buiten- als de binnengrenzen.

De Europese Commissie wil, met steun van de lidstaten, een einde maken aan de wildgroei van grenscontroles. Vanaf 2015 hebben lidstaten zo’n 250 keer het instellen van grensbewaking aangemeld in Brussel. In 2020 en 2021 sloten de meeste lidstaten hun grenzen om verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. Momenteel verscherpen landen hun grenstoezicht vanwege de oorlog in Oekraïne. Noorwegen heeft grenscontroles aangemeld bij Brussel vanwege „de noodzaak om de veiligheid van Noorse onshore en offshore gas-faciliteiten te vergroten”. Zweden deed dat „vanwege het risico van wapensmokkel uit Oekraine.”

Fundamentele kritiek
In december vorig jaar heeft de Commissie haar voorstel over een hervorming van de Schengen-code ingediend dat afgelopen juni steun kreeg van de lidstaten. Het persbericht dat de Raad van Ministers op 10 juni uitbracht, sprak zelfs van de mogelijkheid van grensbewaking tot tweeëneenhalf jaar in plaats van twee jaar zoals de EU-Commissie wil. De Raad onderschreef de noodzaak om met meer maatregelen aan de grens ‘instrumentalisatie van migratie’ tegen te gaan. Daarbij kan het ook gaan om lichtere vormen van bewaking en toezicht (bijvoorbeeld met mobiele brigades). Nederland „verwelkomt” de plannen, maar wil wel dat het begrip instrumentalisatie scherper wordt afgebakend.

Het Europees Parlement, dat meebeslist over de hervorming van de regels voor het Schengengebied, is sterk verdeeld. Met name de sociaal-democraten en liberalen, twee grote fracties, hebben fundamentele kritiek. „De Europese Commissie is lidstaten aan het pleasen in plaats van het Europees Verdrag te beschermen”, zegt Thijs Reuten, lid van de PvdA-delegatie in het Parlement.

Reuten vreest dat de voorgestelde verruiming lidstaten de mogelijkheid biedt „de instroom van asielzoekers te beperken, in Nederland nu heel actueel.” De belofte van premier Rutte die instroom terug te brengen, „kan leiden tot meer grenscontroles”, aldus de PvdA’er. Nu voert de Koninklijke Marechaussee alleen mobiele controles uit in grensgebieden in Zuid- en Oost-Nederland, en controleert daar migranten op identiteitspapieren.