Ook zonder etnische profilering kan de marechaussee heus haar werk wel doen

Gepubliceerd op: 16-2-2023

Het Haagse gerechtshof legt heel duidelijk uit waar de grens ligt in het selecteren van verdachte personen. Daartegen in cassatie gaan is het verkeerde signaal.

Op een regenachtige ochtend in april 2018 kwam Eindhovenaar Mpanzu Bamenga met een vliegtuig uit Rome aan op Eindhoven Airport – zo’n doorsnee vlucht binnen de Schengenzone waarbij alle passagiers vlot en ongehinderd naar de uitgang van het vliegveld lopen. Maar niet Bamenga, want die werd als enige door de marechaussee gecontroleerd. Toen hij vroeg waarom, kreeg hij te horen dat er werd gezocht naar asielzoekers en criminelen. Het was niet de eerste keer dat hem dit overkwam, maar nu was de maat vol: ‘Ik vond het vernederend, discriminerend en stigmatiserend.’

Dat is uiteraard waar. Maar de Nederlandse staat, door Bamenga gedagvaard, ging er in de rechtszaal principieel tegenin. Om de grenzen effectief te kunnen bewaken, kan de marechaussee soms niet werken zónder selectie op etniciteit, was het verweer. Voorbeeld uit de rechtszaal: als er meldingen zijn van groepen Vietnamezen die illegaal in vrachtwagens de oversteek wagen naar het Verenigd Koninkrijk, en de marechaussee ziet ’s nachts langs de snelweg twee mannen met een Aziatisch uiterlijk rond een vrachtwagen scharrelen, dan moeten die gecontroleerd kunnen worden.

En dat is uiteraard ook waar. De staat hield vol dat etniciteit weliswaar als criterium mag gelden, maar alleen in combinatie met andere factoren die kunnen wijzen op crimineel gedrag. Bamenga liep snel en was netjes gekleed, twee zaken waar de dienstdoende marechaussees die dag op letten. De rechtbank nam die overweging over, Bamenga verloor zijn eerste zaak, totdat het gerechtshof in Den Haag dinsdag toch anders besliste: de marechaussee discrimineert wel degelijk op grond van ras en moet daar onmiddellijk mee stoppen.

Dat riep op het Binnenhof meteen de vraag op hoe de marechaussee nu verder moet. Algehele grenscontroles binnen de Schengenzone zijn nu eenmaal verboden en doorsnee steekproeven zijn te weinig effectief. Wie, bijvoorbeeld, een Vietnamese mensensmokkelroute wil oprollen, hoeft geen inreizende Poolse stukadoors aan te houden. Vandaar waarschijnlijk ook dat het kabinet overweegt in cassatie te gaan, uit vrees dat de marechaussee voortaan door moet met de handen op de rug.

Toch doet die redenering geen recht aan het buitengewoon genuanceerde vonnis van het hof. Daarin wordt de marechaussee langs de meetlat van twee criteria gelegd: is er sprake van ongelijke behandeling in gelijke gevallen en bestaat daarvoor een objectieve en redelijke rechtvaardiging? Heeft het onderscheid, kortom, een gerechtvaardigd doel?

Ongelijke behandeling is soms toegestaan, en etniciteit mag meespelen in de afweging, mits daar zwaarwegende redenen voor zijn – zoals een concreet daderprofiel of een duidelijke verdenking. De kernvraag: zou iemand ook zo zijn behandeld als hij niet een bepaald persoonskenmerk had gehad?

Daar wringt de schoen. Want die rondscharrelende mannen rond die vrachtwagen waren zonder Aziatische kenmerken waarschijnlijk ook gecontroleerd. Bamenga daarentegen zou, ondanks zijn hoge wandeltempo en zijn nette kleren, niet zijn aangehouden als hij net zo wit was geweest als zijn medepassagiers.

Dat mag niet. En veel duidelijker kan het eigenlijk niet worden. Daarom zou het kabinet er beter aan doen niet in cassatie te gaan tegen dit vonnis, maar gewoon nog eens heel duidelijk aan alle opsporingsinstanties uit te leggen wat er wel en niet is toegestaan.