Waarom we in Nederland geen strenge grenscontroles zoals in Duitsland hebben

Gepubliceerd op: 14-12-2023

Met de hoge instroom van asielzoekers vroegen verschillende NU.nl-lezers zich af: waarom hebben we hier geen grenscontroles zoals in Duitsland? Experts leggen uit waarom dat niet zo makkelijk is als het lijkt, en ook nog eens weinig effect heeft.

In het kort
-Landen in het Schengengebied kunnen alleen permanente grenscontroles invoeren met een goede reden, zoals nationale veiligheidskwesties.
-Maar landen zijn daar terughoudend in.
-Strengere grenscontroles leiden ook niet per se tot een vermindering van het aantal asielzoekers. Ondanks grenscontroles hebben mensen nog steeds het recht om asiel aan te vragen.

Allereerst is het belangrijk om te weten over wat voor grenscontroles we het hebben, zegt Maartje van der Woude, hoogleraar Rechtssociologie aan de Universiteit Leiden. Het is namelijk niet zo dat Nederland helemaal geen grenscontroles uitvoert.

"Nederland ligt net als Duitsland in het Schengengebied", zegt ze tegen NU.nl. Dat houdt in dat inwoners van die landen vrij mogen reizen en dat alleen personen aan de buitengrenzen van die zone worden gecontroleerd.

"Maar dat betekent niet dat er niks gedaan mag worden. Nederland voert namelijk wel degelijk controles uit aan de binnengrenzen met België en Duitsland. Dat zijn alleen geen permanente controles, maar 'mobiele' controles. Die wisselen constant van locatie en worden voor een bepaald aantal uur per dag, week en maand uitgevoerd."

Landen in het Schengengebied kunnen bij uitzondering wel permanente grenscontroles uitvoeren. De afgelopen maanden hebben meerdere landen dat gedaan. In Slowakije zijn die al meerdere keren verlengd en lopen ze door tot 23 december. In Duitsland, Polen, Tsjechië en Zwitserland lijken ze komende vrijdag te eindigen.

Strengere controles vanwege nationale veiligheid
Als landen dat willen doen, moeten ze aantonen dat er een situatie is die daarom vraagt. "Dat gaat dan vaak om nationale veiligheid", zegt Van der Woude. Zo heeft Frankrijk dat ook gedaan door de noodtoestand die is uitgeroepen vanwege terrorisme aan de grenscontroles te koppelen.

"Maar landen zijn daar over het algemeen vrij terughoudend in, omdat de kern van het Schengenverdrag om vrij verkeer van personen en goederen gaat." Ook moeten landen constant blijven aantonen dat de situatie nog steeds dreigend is.

En zo'n dreigende situatie is ook te koppelen aan een enorme toename in mobiliteit. "Zo heeft Slowakije de grenscontroles ingevoerd omdat het wordt geconfronteerd met de toename van het aantal asielzoekers dat via het oosten van Europa binnenkomt", vertelt Mark Klaassen, universitair docent Europees migratierecht aan de Universiteit Leiden, aan NU.nl.

'Zorgt niet voor minder asielzoekers'
Daar is Nederland een stuk terughoudender in. "Alleen op basis van een toename in het aantal asielzoekers doen wij dat niet", zegt Van der Woude. "Mensen hebben namelijk het recht om asiel aan te vragen. Iemand die bij de grens wordt tegengehouden en zegt asiel te willen aanvragen, moet toegelaten worden."

Daarmee wordt meteen de 'mythe' ontkracht dat strengere grenscontroles het aantal asielzoekers enorm zou kunnen inperken. "Het idee dat je asielzoekers hiermee tegenhoudt, is gewoon onwaar", stelt de hoogleraar.

Wie is er verantwoordelijk voor de asielaanvraag?
Nederland heeft samen met andere Europese landen afgesproken wie verantwoordelijk is voor de asielverzoeken van bepaalde mensen. Meestal is dat het land waar de asielzoeker zich als eerste heeft gemeld. Als iemand eerst asiel heeft aangevraagd in Polen en dan doorreist naar Nederland, is Polen alsnog verantwoordelijk. Nederland kan Polen in dat geval vragen deze persoon over te nemen.

'Vooral voor toezicht en beeldvorming'
Volgens universitair docent Klaassen voeren landen als Duitsland de controles dan ook vooral uit om zo meer toezicht te krijgen op de mensen die het land in komen. "En ze hopen dat het een bepaald beeld afgeeft, waardoor asielzoekers minder snel geneigd zijn om naar dat land te reizen."

Maar de instroom aan asielzoekers vermindert daarmee dus niet. Van der Woude: "Daarnaast heeft Nederland het Vluchtelingenverdrag getekend, dat inhoudt dat we het belangrijk vinden om mensen binnen te laten. Ook zou je door de grenzen dicht te gooien eigenlijk zeggen dat je niks vindt van het Schengenverdrag en het vrije verkeer van personen en goederen. Het ligt aan allerlei kanten moeilijk."

NU.nl heeft ook aan het ministerie van Justitie en Veiligheid gevraagd waarom Nederland niet dezelfde soort strenge grenscontroles uitvoert als bijvoorbeeld Duitsland. Maar het ministerie heeft tot nu toe nog niet gereageerd.